Zagrożenie odleżynami. Lepiej zapobiegać niż leczyć. Odleżyna zwykle nie pojawia się z dnia na dzień. Najczęściej jest wynikiem długotrwałego ucisku oraz działania innych czynników, takich jak wilgoć, tarcie czy siły ścinające. Wiele osób nadal uważa, że problem dotyczy wyłącznie pacjentów leżących. To nieprawda. Odleżyny mogą powstawać również u osób, które przez wiele godzin siedzą na wózku inwalidzkim. Najważniejsze jest jednak to, że wielu odleżynom można zapobiec. Potrzebna jest przede wszystkim wiedza, odpowiednio dobrany sprzęt i dobre codzienne nawyki. ## Pierwsze dni mają ogromne znaczenie Po urazie, operacji lub nagłym pogorszeniu stanu zdrowia organizm może być osłabiony, a możliwość samodzielnej zmiany pozycji ograniczona. Dodatkowym problemem bywają zaburzenia czucia, przez które pacjent nie odczuwa bólu lub dyskomfortu ostrzegającego przed zbyt długim uciskiem. Dlatego nie warto czekać na pierwsze zmiany skórne. Profilaktykę należy rozpocząć od momentu pojawienia się zwiększonego ryzyka i dłuższego unieruchomienia. Im wcześniej zaczniemy działać, tym większa szansa na uniknięcie problemu. ## Oceń swoje ryzyko Nie każdy pacjent jest zagrożony odleżynami w takim samym stopniu. Do oceny ryzyka stosuje się między innymi skale Braden, Norton czy Waterlow. Bierze się pod uwagę stan pacjenta, jego aktywność i możliwość samodzielnego poruszania się, stan skóry, odżywienie, wilgotność, czucie oraz inne czynniki zwiększające ryzyko. Jeżeli nie wiesz, czy Twoje ryzyko powstania odleżyn zostało ocenione, zapytaj o to personel medyczny. Warto wiedzieć nie tylko, czy jesteś w grupie ryzyka, ale również co możesz zrobić, żeby to ryzyko zmniejszyć. ## Dobrze dobrany materac to nie luksus Materac przeciwodleżynowy ma przede wszystkim pomagać w odpowiednim rozłożeniu nacisku i ograniczeniu przeciążenia tkanek. Nie istnieje jednak jeden materac odpowiedni dla wszystkich. Innego rozwiązania może potrzebować osoba, która samodzielnie zmienia pozycję, a innego pacjent przebywający przez większość doby w łóżku. Znaczenie mają również masa ciała, stan skóry, poziom ryzyka oraz obecność istniejących już uszkodzeń tkanek. W jednym przypadku wystarczający może być odpowiednio dobrany materac piankowy, w innym potrzebne będzie bardziej zaawansowane rozwiązanie, na przykład materac zmiennociśnieniowy. Dlatego sprzęt powinien być dobierany do konkretnego pacjenta i jego aktualnych potrzeb. ## Poduszka na wózku jest równie ważna Jeżeli dużą część dnia spędzasz na wózku, poduszka staje się jednym z najważniejszych elementów Twojego wyposażenia. Nie warto wybierać jej wyłącznie na podstawie ceny, wyglądu czy zapewnienia, że jest „przeciwodleżynowa”. Poduszka powinna być dopasowana do budowy ciała, sposobu siedzenia, poziomu aktywności, stabilności tułowia oraz indywidualnego ryzyka uszkodzenia skóry. Ważne jest również to, czy potrafisz samodzielnie zmieniać pozycję i wykonywać odciążenia. Nieprawidłowe siedzenie i źle dobrana poduszka mogą powodować nadmierne obciążenie tkanek, szczególnie w okolicy guzów kulszowych, kości krzyżowej i innych wyniosłości kostnych. ## Naucz się odciążać ciało Odpoczynek nie oznacza wyłącznie leżenia. Organizm potrzebuje również regularnego odciążania miejsc narażonych na długotrwały nacisk. Warto nauczyć się bezpiecznej zmiany pozycji w łóżku, odciążania podczas siedzenia oraz prawidłowego układania kończyn. Pomocne mogą być również odpowiednio dobrane poduszki i inne elementy pozycjonujące. Jeżeli długo siedzisz, w ciągu dnia powinien znaleźć się czas na zmianę pozycji i odpoczynek od siedzenia. Skóra i głębiej położone tkanki również potrzebują czasu na regenerację. ## Korzystaj z właściwego sprzętu Do uszkodzenia skóry może dochodzić również podczas nieprawidłowego przemieszczania i transferowania pacjenta. Przesuwanie ciała po powierzchni łóżka czy ciągnięcie pacjenta może powodować tarcie oraz działanie sił ścinających. W zależności od sprawności pacjenta można korzystać z podnośnika, deski transferowej, mat i sprzętu łatwoślizgowego albo pomocy drugiej osoby. Nie chodzi o to, żeby zawsze używać jak największej liczby urządzeń, ale żeby transfer był bezpieczny i dostosowany do możliwości konkretnej osoby. Prawidłowo wykonany transfer chroni pacjenta, a jednocześnie zmniejsza przeciążenie osoby, która mu pomaga. ## Poznaj swoją skórę Regularna obserwacja skóry jest jednym z najprostszych sposobów wczesnego wykrywania problemu. Szczególną uwagę zwracaj na okolice narażone na ucisk, między innymi pośladki i guzy kulszowe, kość krzyżową, pięty, kostki, łokcie, łopatki czy tył głowy. Niepokojące mogą być zmiany koloru skóry, zaczerwienienie, obrzęk, stwardnienie, miejscowa zmiana temperatury, pęcherz, otarcie lub pojawienie się wysięku. Pamiętaj też, że przy zaburzeniach czucia możesz nie odczuwać bólu. Brak bólu nie oznacza więc, że z tkankami wszystko jest w porządku. ## Nie czekaj, aż będzie za późno Jednym z częstych błędów jest odkładanie reakcji. Pojawia się zaczerwienienie i pacjent myśli: „Zobaczę jutro”. Następnego dnia zmiana nadal jest widoczna albo pojawia się pęcherz. Później może powstać rana, której leczenie będzie trwało tygodniami lub miesiącami. Jeżeli zauważysz niepokojącą zmianę, przede wszystkim odciąż to miejsce i zgłoś problem personelowi medycznemu lub innemu specjaliście zajmującemu się profilaktyką i leczeniem ran. W przypadku uszkodzeń związanych z uciskiem szybka reakcja ma ogromne znaczenie. ## Odleżyna może zatrzymać rehabilitację Odleżyna to nie tylko rana na skórze. Może oznaczać konieczność ograniczenia siedzenia i aktywności, zmianę planu rehabilitacji, długotrwałe leczenie, zwiększone ryzyko infekcji oraz dodatkowe koszty i obciążenie dla pacjenta oraz jego bliskich. W skrajnych przypadkach problem, któremu można było wcześniej zapobiec, powoduje utratę części wcześniej wypracowanej sprawności i samodzielności. Dlatego profilaktyka przeciwodleżynowa powinna być częścią codziennego funkcjonowania, a nie działaniem rozpoczynanym dopiero wtedy, gdy pojawi się rana. ## Pamiętaj Profilaktyka przeciwodleżynowa nie polega wyłącznie na kupieniu materaca czy poduszki. Nawet najlepszy sprzęt nie zastąpi regularnej zmiany pozycji, odciążania, obserwacji skóry, bezpiecznych transferów i właściwego sposobu siedzenia oraz leżenia. Najlepsze efekty daje połączenie tych wszystkich elementów i dopasowanie ich do konkretnej osoby. Jeżeli zauważysz coś niepokojącego – nie czekaj. Reaguj. W przypadku odleżyn czas ma znaczenie. Wczesne rozpoznanie problemu i szybkie odciążenie zagrożonego miejsca mogą zatrzymać rozwój uszkodzenia, zanim stanie się ono poważnym problemem.